Yukhurda eytkhinimizdek, Jaghistay 1800 - yillirila mektep bar bolup, penniy maaripning omumlixixini 1894 - yildin baxlaxkha toghra kelidu. Yeni xu mezgillerde, Side mehellisidiki metepte Rusiyidin kelgen Molla Imin Hemex oghli, Razihan-Mezihan maziri mesqiti yinida khutbi imam khix kunliri bala okhutatti. Dindin baxkha, penniy derslerdin til, imla, ehlakh, hoxhet, hesab dersliri otuletti.

1901 - yili Molla Imin Hemex oghli vapat boldi. Uning ornigha xu yili kuzde Rusiyedin koqup kelgen Imir Ahunum muellim bolup, 1902 - yili khix aylirida bala okhutuxni davamlaxturdi. U kunige ikki saet ders ottetti. Balilarning kholida atiliri yasap bergen epqil doska bar idi. Bora molmighaqkha, khattikh otunning qala koygen ququlisi bor khilinatti.

1905 - yili Side mehelle mesqiti aldidiki vehpe yerdiki oy mektep khilinip, deslep bir sinip eqilip, ondin oxukh bala okhighan bolsa, 1910 - yillargha barghanda tedriji terekhkhi khilip sinip sani uqke, okhuydighan bala 50ke yetti.

Okhutux ixlirigha Imirahun Imam yalghuz kelip khalghanlikhtin, khazan universititini okhup kelgen Tahir Iminniyaz (1869 - 1947) yardemqi okhutkhuqi boldi. Ders khix pesilde quxtin burun ikki sinip, quxtin keyin bir sinip otuletti. Balilar mektepke kelgende, doska tahtiyi bilen bille, khoxup khalaydighan otun ekiletti. Sinipning temigha yaghaq bilen yasalghan doska ornitilghan bolup, Doskigha hetler bor bilen, okhughuqilar ozlirining doskilirigha ququla bilen het yazatti. Okhughuqilargha kundilik otulidighan derslerdin til, imla, hesab ve ehlakh baghqisi bar idi. Penniy jehette het savatini qikhirix, hesabta tot emelni oginix, ehlakh baghqisi derside ehlakhning adem hayatidiki khimmiti, yahxi hulkhlukh bolux, naxayan ixlarni khilmaslikh ... khatarlikhlar hekhkhide terbiye elip berilatti. Imamlar yene mesqitte jamaetke balilarni bilim ve edep-ehlakh bilen terbiyelex ata-anilarning bulqi ve ademgerqilik peziliti ikenliki hekhkhide vez-nesihet khilatti. Birakh, bu mektepte pekhet oghul balilarla okhuyti, khizlar okhuyalmayti.

1910 - yildin baxlap Jaghistay helkhining dihkhanqilikh, qarviqilikh igilikide yuksilix boldi. Buninggha bir tereptin xinhey inkhilabining tesiri sevebqi bolghan bolsa, yene bir tereptin, binem yerler helkhkhe tekhsim khilinip berildi. Dihkhanlar hem sulukh yerge, hem binem yerge axlikh terip, uda bir neqqe yil mol mehsulat aldi. Jaghistayning "Khara khiltirikh" namlikh bughdiyi nahye ve xeher bazarlirida bazar tipip, Jaghistay "Axlikh Makani" digen namgha erixti. Qarviliri Ghulja xeher, hettaki atkezqiler arkhilikh Rusiye bazarlirida setilip, helkh turmuxi korunerlik yahxilandi.

Xu yilliri helkh herketlinip, "Yusup Mirap Maziri" khixta uq eghizlikh mektep yasidi. Bu mektepke "Ordu Mehelle Mazar Mektep" dep nam berixti. Xu yili okhughuqi khubul khilinip, Rusiyide okhup kelgen Mira Molla muellim boldi.

1916 - yili Ghulja xehiridin Isa Damollam qikhip bu mektepke muellim boldi. 1918 - yiligha barghanda, Jaghistay ehlkhining kopiyixige egixip bu mektepmu uq siniplikh mektepke ozgerdi. Talantlikh xair, Natikh Nasuha Imin Damollam Jaghistaylikh terekhkhiperver zat Musa Hajimning yardimi bilen Jaghistaygha koqup qikhidu ve "Ordu Mehelle Mazar Mektipi"ge muellim bolup teyinlinidu. Xuning bilen bu mektepning muellimi uq neperge yetidu. Nasuha Iminning Jaghistay maaripigha korsetken tesiri, helkhni gheplettin oyghitixkha khoxkhan tohpisi kop. Gerqe uning jismi allikhaqan tuprakhkha aylinip ketken bolsimu, rohi helkh khelbide menggu sakhlinidu.

Tovende Nasuha Imin hekhkhide ukhurmenlerge izahat berip otmekqimen:

" ... meripetperver xair Nasuha Damollam 1888 - yili Ghulja xehiri Su Dervaza meheliside muzduz ailiside dunyagha kelgen. U deslep diniy mektepte okhughan. 1905 - yili 17 yaxkha kirgende, qong dadisining yardimi bilen Misirning Khahire xehiridiki Ezher universititigha okhuxkha qikhkhan. U bu ali bilim yurtida on yilgha yekhin okhup, diniy be penniy jehettin ilim tehsil khildi. Ereb, Pars tili, Erep, Pars, Turk edebiyatini ugendi. Edebiy ijadiyet jehette pixxip yetildi. Nezer dairsi kengeydi, engi osti. Ilim-penning insaniyetke khoxkhan tohpilirige bolghan tonuxi qongkhurlaxti.

Nasuha Imin 1915 - yili Ghulja xehirige khaytip kelip, oz yurtini nadanlikh, hurapatlikh patkhikhidin khutulduruxni konglige pukti. Nasuha "Damollam" namini elip kelgen bolsimu, mehkime xer'i uningdin khayta imtihan elip, Su Dervazidiki Elabay mesqitige hatiplikhkha belgilidi.

Nasuhaning istiki bu emes, belki akhartix herkiti elip berix idi. U helkhni nadanlikhtin khutkhuzux uqun mektep ve medeniyet orunlirini khurux hekhkhide texvikh-terghibat elip bardi. Ozi mesqit yinidiki ikki eghiz oyni ajritip, yuzdin artukh bala okhuydighan mektep aqti hemde yengiqe okhutuxni yolgha khoydi. Nasuha Damollamning yengiqe yol tutuxi feodal muteesip kuqlerning khattikh kharxilikhigha uqridi...

Xu mezgildiki Yang Zengxin hakimyiti yengiqe okhux ixlirining yolgha khoyulup, helkh engining yukhuri koturuluxini oz hakimyiti uqun hevp dep kharap, helkhni "Nadanlaxturux" siyasitini yolgha khoyghanidi. Xunga, u yengiqe mekteplerni khet'i takhax toghrisida buyrukh quxurdi.

Netijide, yengilikh terepdarliri bilen konilikh terepdarliri otturisidiki tokhunux yenimu keskinlexti. Nasuha Damollamgha bednam ustige bednamlar tokhuluxkha baxlap, uning paaliyiti putunley qeklendi. Nasuha Damollamning hayati hevp astida khilip, aqkhan mektipi takhilip khaldi..." ("Ili Geziti" 1999 - yili 5 - ayning 29 - kuni 4 - bettiki Asim Mesum Edhem Abdumijitlarning "Meripetperver Xair Nasuha Damollam" namlikh makhalisidin ).

Veziyettiki bundakh jidiyqilik astida Nasuha Damollam oz iradisige hilap halda xeherdin ayrilip, yirakh sehralargha ketix istiki bilen Jaghistaygha qikhkhan.

Nasuha Imin Jaghistaygha koqup qikhip, "Ordu Mehelle Mazar Mektipi"ge muellimlikke teklip khilindi. U Mira Molla, Isa Damollam bilne birlikte muellim bolup ixlidi. Nasuha Imin muellim bolghandin keyin, Ordu Mehelle Mazar Mektipi ve Jaghistay maaripining okhu-okhutux ixliri yengilikhkha yuzlinip janlandi.

"Nasuha ozungni hux tutkhil,
Meripettin hergiz khaqmikhil.
Eger bu yol asan diseng asan,
Zadi muxkul diseng muxkul."

Nasuha axu hessiyati ve iradisi bilen ixlidi. Bilimlik hem natikhlikhi bilen kixilerni goya magnittek ozige tartip aldi.

(davami bar)

Xu mezgilde tovenki yuz Razihan-Mezihan mazar metipining muellimliri Ayup Imam, Nurahun Hajilar, Yukhirkhi yuz Side mehelle mektipining muellimliri Imirahun Imam, Tahir Imamlar daim Nasuha Iminni yokhlap, yuz koruxup, okhu-okhutux ve telim-terbiye ixliri toghrulukh uningdin ders elip turghan hemde ular meslihetlixip, birlikkte kelgen kozkharaxlirini Jamaetning idiyisidin otkuzup, uq mesqit yinidiki mekteplerde okhuvatkhan balilarning toven yillikhliri, Side mehelle ve Razihan-Mezihan Mazar Mekteplerde okhughan yukhuri yillikhlar Ordu Mehelle Mazar Metipige kelip, Nasuha Damollamning kholida okhuydighan bolghan.

Netijide, uq mehtepning okhu-okhutux, terrip-intizamliri kuqeygen bolup, okhughuqilar muellimdin sorakhsiz ders khaldurmaydighan yahxi veziyet barlikhkha kelgen. Her saetlik ders 50 minut bolup, 10 minut teneppus khilinatti. Tenepusta okhughuqilar Nasuha Imin yazghan "Gheplettin Oyghan" marxini eytip gimnastika oynaytti. Otulidighan dersler til-edibiyat, hesap, tarih, jughrapiye, tebiet derslikliri bolup, din dersi khoxumqe otuletti.

Nasuha Imin okhughuqilargha qet eldiki terekhiyatlarni tonuxturux bilen bille oz ilidiki khalakhlikh, khaxakhlikh, nepsaniyetqilik, tiriktaplikh khatarlikh naqar illetlerni sozleytti. Bu hil koz kharax xu yillargha nisbeten zor yengilikh idi.

Nasuha Damollam mesqitlerdiki imamlarning teklipi bilen bezide jamaetke vezhanilikhmu khilatti. Mexhur klassik xairlarning xiirlirini okhup hapizlikh khilatti.

1920 - yillarning bexida Ilining hemmila yeride muteessip kuqlerning ilghar idiyilik, terekhiyperver kixilerge nisbeten xumlukhliri edep ketti. Xu vejidin Nasuha Damollam Jaghistaydinmu hilvet yerge ketixke niyet khidi ve Tahir Iminniyaz khatarlikh kixilerning yardimi bilen ayali Xervanem, ikki yaxlikh oghli Sultanni elip Hunhar mazirigha koqup ketti. U Hunhar mazirida Tahir Iminniyazning khiynatisi Ghiyasdin hajining oyide 1928 - yilghiqe olturup bala okhutti. Andin Sovit Ittipakhigha qikhip ketti.

Jaghistaylikhlar ozlirige ilim-meripetning xamini yakhkhan bu soyumluk ustazni helighiqe untup khalghini yokh.

Nasuha Imin ketip uzun otmey Mira Molla bilen Isa Damollilarmu Jaghistaydin ketip khaldi. Uning ustige xu yili Imir Ahunummu vapat bolup ketti. Bu yukhurkhi yuz ikki metepning okh-okhutux ixlirini bir mehel askhitip khoydi.

1920 - yilning ahirkhi aylirida yukhurkhi yuzning qong mesqiti Side mehelle mesqitige Imir Ahunumning oghli Hezizem imam boldi hemde bu ikki mektepning okhutux ixlirini 1921 - yilining khix aylirida eslige kelturdi. Hezizemning baxqilikhida yurt iqidiki bilimlik kixilerdin Tahir Iminniyaz, Tohtahun Imam, Momin, Vajip Ahun, Hoxur Molla, Mexur Taliplar muellim bolup, ikki mektepning okhu-okhutux ixlirini davamlaxturdi.

Hezizem Ahun yeza helkhi iqide qong abroylukh kixi bolup, yengilikh terepdari idi. U ekhillikh, zirek, peziletlik kixi bolupla khalmay, yene usta ressam ve hettat idi. U ikki mektepning okhu-okhutux ixlirini kheliplaxturdi hemde Ordu Mehelle Mazar mektipini uq yillikh mudettlik mektepke ozgertip, buninggha khalghan ikki mektep baliliridin het savatini qikhirip bolghan balilarni khobul khilip, uq sinip aqti. Okhu-okhutux ixliri sistimilikh bolup, tertip-intizamliri kuqluk idi. Kundilik otulidighan dersler din, til-edebiyat, hesab, jughrapiye, tarih, tebiet, ehlakh baghqisi khatarlikhlar bolup, okhutux khollanmiliri Sovit Ittipakhidin kelturulgenidi. Okhutkhuqilar tebiet dersini otkende, yer khatlamliri inikh jaylargha okhughuqilarni baxlap berip, yer khatlamlirini emelyet arkhilikh quxenduretti.

1924 - yili Hezizem Ahun baxqilikhidiki yengilikhperver kixilerning khollap-khuvetlixi bilen Noruz paaliyiti otkuzuldi. Buninggha Jaghistay yiza boyiqe uq mektepning okhutkhuqi, okhughuqiliri ve jamaet khatnaxti. Noruzlukh yighilixta Hezizem Ahun, Tahir Iminniyaz, Jalal Mira, Ayup Imam ve Berahunlar yazghan xeir-beyitlirini okhudi, biz tovende bu Noruznamilerning bir khismini okhurmenlerge sunimiz:

Hezizem Ahun yazghan Noruzlukh:

Yil baxi Novruz kelip, yerni gulistan eylidi,

Undurup tengrim qeqek, qollerni bostan eylidi.

Khiz-oghul perzentini metepke berse her kixi,

Meghpiret eylep igem jennetni ihsan eylidi.

Her kixi perzentining ustazini xad eylise,

Ol khiyamet destide muxkulni asan eylidi.

Tahir Imamning Noruzlikhi:

Yil baxi Noruz kelip, yerni gulistan eylidi,

Undurup tengrim qeqek, qollerni bostan eylidi.

Zimistanlikh kunler tugep, Noruz keldi, bahar keldi,

Tokhkhuz dumbakh, tokhkhuz nezim, tokhkhuz yerdin yar-yar keldi.

Tokhkhuz tel ziminlardin nazu nimet bille keldi,

Tokhkhuz tughlukh qevendazlar hem meghpiret birge keldi.

Tokhkhuz iqkir, tokhkhuz sirtin khiz-yigitler birge keldi,

Neghme-nava khizip bunda, soz-beyitler birge keldi.

Tokhkhuz saet, tokhkhuz minut, bax khoxuxkha purset keldi,

Tokhkhuz taghdin, tokhkhuz baghdin uyul taxtek khudret keldi.

Tokhkhzi tel Noruz keldi, jup tokhkhuzning toyi keldi,

Tokhkhuz saydin tokhkhuz suning dil xavkhuni, kuyi keldi.

Ey yaranlar, atlinayli, yilning bixi Noruz keldi,

Vakhit khimmet hem gheniymet, ixning bixi Noruz keldi.

Berahunning Noruzlikhi:

Bilim dilning qirighi,

Ehlakh adem hisliti.

Bu goherni tapkhanning,

Axar daim khimmiti.

Yilning bixi Noruzning,

Xudur bizge qaqkhusi.

Bilim alghan insanning,

Behti qeqek aqkhusi.

Balilarni okhutkhin,

Hey atilar, anilar.

Nadan bolup khalmisun,

Yene bizdek balilar.

Ene xu Noruz paaliyiti Jaghistayning akhartix ixlirining deslepki seperverlikining bir simvolidur.

(davami bar)

Lekin helkh khelbide khoghuxundek ornixip eghirlixip ketken nadanlikh, hurapatlikhni yuyux, kozkharaxni ozgertix unqivala asangha quxmidi.

Yengilikh bilen konilikh terepdarliri ottursidiki tokhunux mangdamda bir yuz berip turdi. Bu hil tosalghu, kozkharaxlargha kharita hezizem ahun yukhuri nutukh seniti, orunlukh gep-sozliri bilen kixiler khelbini asta-asta eritti.

1925 - yili yukhurkhi yuzde akhartix ixlirini baxkhuridighan ve helkhtin quxken hirajetni akhartix ixlirigha serp khilidighan motivelliler (akhartix ixlirigha mesul heyetler) saylinidu. Mutivelli baxlikhi musa hajim, ezaliri Zihrollam Helpet, Misellim Emrolla bolidu. Mekteplerning okhu-okhutux ixliri normal davamlixidu.

1930 - yillarning aldi-keynide Jaghistay yizisi boyiqe akhartix ixlirida yengilikh tus alghan ozgirixler korilidu. Buninggha mundakh uq ix turtke bolidu:

Birinqi, Oktebir inkhilabining ghelbisi ve uning tesiri hemde sabikh Sovit Ittipakhidin Jaghistaygha koqup kelgen bilimlik kixilerning ijabiy tesiri sevebqi bolidu.

Mesilen, 1930 - yillarning aldi-keynide sabikh Sovit Ittipakhidin koqup kelgenler "Ghaljat Koqisi", "Akhsu Koqisi", "Qilek Koqisi", digen koqilarni berpa khilip makanlixidu. Ularning iqide Nezer Ghuja Abdusemet, Osman Yunus, Abdurihim Isa, Muydin Yunus, Tohta Ghuja Zahiri, Hudaberdi Talip, Abdulla Yunus ... khatarlikh aliy bilim yurti ve ottura bilim yurtlirida okhughan ziyalilar ve terekhkhiperver ademler bar bolup, ular helkhni oyghitip, akhartix ixlirini elip berixta nahayti zor rol oynighanidi.

Bu yerde xunimu khisturup otuxke toghra kelidu: xu mezgillerde Uyghur helkhining ot yurek xairi Lutpulla Mutelipning dadisi Hizmahun Sovittin deslepte Jaghistaygha koqup kelip, bir yildin artukh turghan. Andin Nilkhigha imametqilik khilixkha teklip khilinip koqup ketken. Muxu arlikhta Lutpulla Jaghistayda Mexur Talip digen kixining kholida okhighan. Bu hekhte Hizmahunning tughkhini Aminem (hazir Jaghistay yezilikh 3 - kentte) daim kixilerge sozlep, Lutpullaning kiqikidinla zirek, jasaretlik ikenlikini tilgha alidu. Bu hekhte "Xinjiang Tarihi Matiryalliri"ning 32 - san 433 - bitide: "... Jaghistay yiza maaripi Ghulja xehiri, xundakhla putkul Ili rayonining maarip ixlirigha tesir korsetkenidi. Uyghur helkhining kurexqan batur oghli, ot yurek xairi Lutpulla Mutellipmu savat qikhirixni muxu yizidin baxlighanidi" diyilgen.

1931 - 1932 - yilliri Ghujahmet Haji Vilibay digen kixining bir eghiz oyide, Mexur Talip digen kixi oz oyide "Rusqe Oginix" keq korslirini aqti. Abdurehim Isa yiza akhartix ixlirining ihtiyajigha asasen, Nurdun Khemberning bir eghizlikh oyini ismina okhuydighan ikki siniplikh mektep khilip aqti. Xu vakhittiki Rusiyening 5 - yillikh derslikliridin paydilinip, til, hesap, tarih, jughrapiye, ehlakh, khol ixi, gimnastika khatarlikh derslerni Osman Yunus bilen birge otti. Buninggha Hezizem Ahunumning kholida okhux putturgen yaxlar khobul khilindi. Okhughuqilar bir hil forma keydi. Gimnastika ve valibol, vaskitbol khatarlikh tenterbiye turliri yolgha khoyuldi. okhughuqilar heptisige bir khitim mektep formisi bilen baraban, suney qilip, xeir okhup, putun yiza koqilirini aylandi. Yizidiki yette yaxtin yetmix yaxkhiqe helkh okhughuqilarni khizghin kharxi elip, balilar etidin keqkiqe mektep etrapidin ketmes boldi.

Xu yili yengi selinivatkhan mektepning ihtiyajigha asasen, yiza yaxliridin Hesel Tolgen, Vilam Behram, Nizam Jeper, Omerjan Khadir, Ismayil Hevilla, Heyridin, Xeyhidin, Zunun khatarlikh 13 yax Ghuljidiki birinqi khitimlikh okhutkhuqilar yitixturux kursigha evetildi.

Ikkinqi, 1930 - yillardin baxlap Jaghistay yukhurkhi yuzdin 22 kixi, tovenki yuzdin 14 kixi, jemiy 36 adem arkha-arkhidin uda uq yil haji bolup keldi. Bu kixilerning haji bolux sepiride qet ellerdiki yengilikhlarni korup kozi eqildi. Xunga ular yurtigha khaytip kilipla, yurtigha, helkhige birer yahxi ix khilip berix niyitige keldi. Xu vejidin ular yurt helkhige namratlikhni, nadanlikh-khalakhlikhni ozgertixning birdinbir qarisi bilim igilex ikenlikini, balilarni okhutuxning nekheder ulughlikhini texvikh khildi. Helkh yurt iqidiki bu motiver zatlarni alahide hormetlidi hem ularning pikir-tekliplirige khoxulup, yurtta birer mukhim mektep selix hekhkhidiki telepke halisane yardem khilidighanlikhini, kup khoxidighanlikhini bilduruxti.

(davami bar)

Uqinqi, April ozgirixidin keyin, Xinjiangning herkhaysi jaylirida her sahe hizmetlerde yengilikhkha yuzlinixtek bir hil yahxi keypiyat xekillinip, yengi medeniyet herikiti keng kolemde janlinixkha baxlidi. Bu hil ozgirix Jaghistayning maarip ve baxkha sahelirige kuqluk tesir korsitip, helkh oyghinixkha baxlidi.

Netijide, 1932 - yili Jaghistay yizisida helkhning khozghilixi ve birlikke kelixi bilen muntizim bir penniy mektep selix dolghuni koturuldi.

Jaghistay yukhurkhi yuz mehellisidiki ikki jamaet birlikke kelip, yengi mektep selix heyetlirini bekitti. Ular Hezizem Ahun, Musa Hajim, Khudritulla Haji, Zehrullam Helpet, Misellim Emirulla, Sevirdin Xangyo, Abdurehim Isadin ibaret yette kixidin texkil khilindi. Musa Hajim mektep khurux heyitining baxlikhi, Zihrullam Helpet muavini, Misellim Emrulla ikhtisadkha mesul khilindi.

Heyetler aldi bilen mektep selixkha kholaylikh orunni tallap bekitti. Mehellining ottura khismidiki Memti Xangyoning bedilik khorukhini mektep selix medani khilip bekitti. Khudritulla Haji oz yenidin pul qikhirip bu khorukhni setivaldi ve mektep selix uqun bu yerni iane khildi. Mektep meydani bekitilgendin keyin, selinidighan khuruluxning layihisini Abdurehim Isa Nezer Ghuja Abdusemet bilen meslihetlixip tuzup qikhti. Khurulux heyetliri, xangyolar, dinniy zatlar helkhni khuruluxkha khozghaxkha mesul boldi. Xu yili khixta Jaghistay helkhi khozghilip, taghdin yaghaq ekilip taghdek dovlivetti. yizidiki penqiler dukan khurup pen tartti. Yaghaqqilar kasek, ixik, ram khtarlikh nersilerni khix qikhkhuqe teyyarlidi. Sidikh Haji, Ekver usta khatarlikh tomurqiler halisane ix khilip, mektepning tomur bilen putidighan ixlirini ixlidi.

1932 - yili 5 - aydin baxlap Nadir tamqi, Amselli tamqilar baxqilikhidiki tamqilar tam sokhuxkha baxlidi. Kesekqiler kesek tokti. Khurulux resmiy baxlandi. Yiza helkhi khynam-taxkhinlikh keypiyatta kholmu khol tutuxup ixkha kirixti. Ayallar herkuni tavakh-tavakhlarda tamakh toxup, khuruluxqilargha medet berdi. Tohtahun usta, Haxim usta, Mehemmet ustilar baxqilikhidiki bu khurulux ikki ay iqide khed koturdi. Xundakh khilip, 1932 - yili 10 - ayda asti-usti tahtaylanghan, yorukh, azade bir korpus, alte siniplikh tunji mehtep binasi khed koturdi.

Mektep binasi putkendin keyin, Hizizem ahun riyasetqilikide okhux baxlax murasimi otkuzulup, mektepke "Birlik" dep nam berildi hemde okhughuqilarning okhuxi uqun mektep otkuzup berildi.

Abdurehim Isani Ghulja xeherige yotkep ketkenliktin, yengi khurulghan "Birlik" mektepning mudirlikhini xu yili Ghulja xehiride eqilghan 1 - khitimlikh okhutkhuqilar yetixturux kursida okhup qikhkhan Hesel Tulgen, ilmiy mudirlikhini Vilam Behram otidi.

Netijide helkhning uzun yillardin beri emelge axmighan arzusi riallikhkha aylinip, yengi khurulghan muntizim penniy mektep - "Birlik" mektep khoynida resmiy ders baxlandi. Dihkhanlar perzentliri okhuxsiz khalidighan ixlargha xundin itibaren hatime berildi.

Xuning bilen Jaghistay yukhurkhi yuz mehellisidiki bala okhup kelivatkhan Side mehelle mektipi bilen Ordu mehelle mazar mektipi ozining tarihiy burqini ahirlaxturup, oz okhughuqilirini yengi khurulghan "Birlik" mektepke otkuzup berdi. Ene xuningdin baxlap, "Birlik" mektepning azade, yorukh, illikh khoynida okhuxsiz khilivatkhan dihkhan balliri meripettin nur imip, poreklep qiqeklexke baxlidi.

Yukhurkhi Jaghistay helkhining daghdughilikh khozghilip, "Birlik" mektepni khurup qikhkhan bu paaliyitidin ilhanlanghan tovenki Jaghistay helkhimu khozghilip heriketke kelip, 1944 - yili bir korpus, tot siniplikh bir mektep saldi. Buninggha "Omluk" mehtep dep nam berildi ve xu yili okhux baxlandi.

Buning bilen Jighistay yizisida helkh baxkhurixidiki ikki mektep ("Birlik" mektep bilen "Omluk" mektep) vujutkha keldi. Okhu-okhutux, telim-terbiye ixlirida ortakh hemkarlixixtek yahxi adet xekillinip, Jaghistay yizisining maarip ixliri tedriji terekhkhiyat baxkhuqigha khedem khoydi.

Izahat berixke tigixlik bir ix xuki, "Omluk" mektipige okhutkhuqi bolghan Khemirdin, Zeynidin digen kixilerning zor kopriliki eyni yillarda Hizizem Helpitimning kholida, 1932 - yili Abdurehim Isaning kholida okhughan okhughuqilar bolup, ular Kure sifanning 2 - 3 - khararlikh okhutkhuqular yetixturux kursini puturgen okhughuqilar idi.

Biz bugunki behtiyar kunlerde turup, Jaghistay yiza maaripining 1900 - yilidin 1932 - yilighiqe bolghan 32 yillikh tarihigha nezer salghinimizda, penniy maaripining seslepki urukhini qaqkhan, nurghun egri-tokhay yollarda bax egmey, hurapatlikhkha kharxi turup, meripet xamini yakhkhan tohpikar ustazlar, penniy maaripini khollighan hormetke sazaver zatlarni yene bir khitim qongkhur seghinix iqide eslep otimiz. Ular yukhurkhi Jaghistay mehellisidin: Molla Imin Hemex, Imir Ahunum, Tahir Iminiyaz, Mira Molla, Eysa Damolla, Nasuha Imin, Momin Imam, Tohtahun Imam, Ghujehmet Haji, Vajip Ahun, Hoxur Molla, Mexur Talip, Hezizem Helpet, Abdurehim Eysa, Osman Yunus ve baxkhilar.

Tovenki Jaghistay mehellisidin: Khubi Imam, Ayup Imam, Nuxurulla ve baxkhilar.

Yukhirsida ismi atalghanlar Jaghistay penniy maaripining vujudkha kelixide, jumlidin "Birlik" mektepning khuruluxida maddiy yardem khilghanlar tovendikilerdin ibaret: Musa Himi, Khudritulla Haji, Mira Haji, Sidikh Haji, Zihrullam Helpet, Misellim Emrulla, Berahun, Nezer Ghuja Abdusemet, Hemra Xangyo, Sevirdin Xangyo, Daniyar, Vahap (Tatar), Sidikh Hemebakhi, Tohtahun Usta, Haxim Usta, Mehemmet Usta ve Kevirahun Heviz khtarlikh kixilerdur.

Epsuski, bir bu tohpikar ustazlarni eske elivatkhan bugunki kunde, ularning hiqkhaysisi arimizda yokh.

Jaghistay maaripi uqun putkul vujudi, niyet-mekhsiti bilen yardem khilghan, kuq qikharghan bu alijanap, tohpikar zatlarni helkh menggu unutmaydu.

Article added by Tughluk on Wednesday, January 19, 2005